जोतिबा फुले यांच्या चालू द्विजयंती शताब्दी वर्षात या महान पुरुषाला स्त्रीशिक्षण कार्याची प्रेरणा देणाऱ्या आणि सावित्रीबाई फुले यांना अध्यापनाचे प्रशिक्षण देणाऱ्या सिंथिया फरारबाईंच्या नगर येथील समाधीचा अखेर शोध लागावा, यासारखी दुसरी ब्रेकिंग न्युज कुठली असू शकेल?
नाशिकमध्ये काल सावित्रीबाई आणि जोतिबा फुले यांच्यावर मी एक छोटेसे व्याख्यान दिले, रात्री बसने पुण्याला परतलो.
आज सकाळी नगरचे साहसी म्हणजे प्रत्यक्ष तळागाळात जाऊन संशोधन करणारे प्रशिक्षित इंजिनियर असलेले अभिजीत एकनाथ वाघ, पत्रकारितेतील एक सहकारी भैरवनाथ वाकळे आणि व्यवसायाने टेलर असलेले मास्टर आसिफ खान दुले खान यांचा फोन आला आणि तडक नगरच्या प्रवासाला निघालो.
फरारबाईंच्या समाधीचा शोध लागलाय असे कळल्यानंतर मला घरी स्वस्थ बसेना.
सर विल्यम हंटर शिक्षण आयोगाला १९ ऑक्टोबर १८८२ रोजी पुण्यात दिलेल्या आपल्या दीर्घ इंग्रजी निवेदनाच्या पहिल्याच वाक्यात जोतिबा लिहितात :
'' माझा शैक्षणिक क्षेत्रातील अनुभव पुणे आणि पुण्याच्या परिसरातील खेडी यापुरताच प्रामुख्याने आहे.
सुमारे पंचवीस वर्षांपूर्वी ख्रिस्ती धर्मप्रसारकांनीं या पुण्यात स्त्रियांसाठी एक शाळा स्थापन केली होती. पण जिला स्वकीय म्हणता येईल अशी एकही मुलींची शाळा नव्हती.
म्हणून तशी शाळा स्थापन करण्याची प्रेरणा मला झाली व मी आणि माझी पत्नी ( सावित्रीबाई) अशा उभयतांनी कित्येक वर्षापर्यंत त्या शाळेत काम केले. ''
याच परिच्छेदात जोतिबा पुढे लिहितात कि त्यांनी ख्रिस्ती मिशनरींच्या वसतिगृह शाळेत शिक्षकाचे काम केले आहे.
धनंजय कीर यांनी महात्मा जोतिबा फुले यांच्या चरित्रात जोतिबांनी आपले मित्र सदाशिवराव गोवंडे यांच्याबरोबर नगरला सिंथिया फरार यांच्या मुलींच्या शाळेला भेट दिली या घटनेवर सविस्तर लिहिले आहे.
हा मजकूर मुळातून वाचण्यासारखा आहे.
जोतिबा आणि सावित्रीबाई फुले यांच्या चरित्र आणि कार्याचे एक महत्त्वाचे संशोधक असलेल्या हरी नरके यांनी सावित्रीबाई फुले यांनी नगरला सिंथिया फरारबाईंकडे आणि पुण्यात मिचेलबाईंकडे अध्यापनाचे प्रशिक्षण घेतले होते, याबाबत महात्मा फुले समग्र वाडमय आणि इतर अनेक ठिकाणी उल्लेख केला आहे.
फरार मॅडम यांच्या मुलींच्या शाळेला भेट दिल्यानंतर, फरारबाईंशी बोलणे झाल्यानंतर जोतिबा खूप प्रभावित झाले असे खुद्द जोतिबांनी लिहिले आहे.
नगरहून पुण्याला आल्यानंतर आपण लगेचच मुलींची शाळा सुरु केली असे जोतिबांनी लिहिले आहे. (संदर्भ धनंजय कीरकृत चरित्र )
मिस सिंथिया फरार यांचे अमेरिकेतून मुंबई बंदरात २९ डिसेंबर १८२७ रोजी आगमन झाले. अमेरिकन मराठी मिशनच्या त्या पहिल्या अविवाहित महिला मिशनरी.
मुंबईत मिशनच्या मुलींच्या शाळेत कार्य केल्यानंतर प्रकृतीच्या कारणामुळे १८३७ साली त्या मायदेशी परतल्या.
मात्र दोनच वर्षांनी १८३९ साली त्या भारतात पुन्हा आल्या त्या कायमच्याच. येथेच देह ठेवण्यासाठी.
नगर येथील अमेरिकन मिशनच्या शिक्षणंकामात रुजू झाल्या त्या त्यांच्या वयाच्या ६७ व्या वर्षी झालेल्या निधनापर्यंत.
नेमके सांगायचे झाल्यास २५ जानेवारी १८६२ पर्यंत.
नगर येथे अमेरिकन मिशनने १८३८ साली सुरु केलेल्या मुलींच्या शाळेत त्यांनी आपल्या आयुष्याच्या अखेरीपर्यंत काम केले.
फरारबाईंची मुलींची ही शाळा म्हणजे नगर येथील माळीवाडा बस स्टॅन्डजवळ असलेली आजही चालू असलेली क्लारा ब्रूस गर्ल्स स्कूल.
वर दिलेल्या तारखा, महिने आणि वर्ष अमेरिकन मराठी मिशनच्या वेळोवेळी लिहिलेल्या अहवालांत आणि इतर दस्तऐवजांत नमूद करण्यात आलेल्या आहेत.
' सत्यशोधक ' या हिंदी चित्रपटात जोतिबा आणि सावित्रीबाई फुले घोडाबग्गीतून पुण्याहून फरारबाईंना भेटण्यासाठी येतात, सावित्रीबाई तेथे प्रशिक्षणासाठी प्रवेश घेतात हा प्रसंग विस्तृतपणे रंगवला आहे.
फरारबाईंचे पात्र या चित्रपटात छान रंगवले आहे.
अध्यापनाचे रीतसर प्रशिक्षण घेणाऱ्या सावित्रीबाई फुले त्यामुळे पहिल्या भारतीय प्रशिक्षित शिक्षिका ठरतात.
फरारबाईंच्या निधनाचे आणि अंत्यविधीचे हृदयद्रावक वर्णन अमेरिकन मिशनच्या १८६२ च्या वार्षिक अहवालात दिले आहे.
आज शोधण्यात आलेल्या फरारबाईंच्या समाधीवरील स्मृतीवचने त्याच धर्तीची आहेत.
याच वार्षिक अहवालात अमेरीकन मराठी मिशनच्या वतीने मिस सिंथिया फरारबाई यांच्यावर १८६२ साली लिहिलेल्या मृत्युलेखात महात्मा जोतिबा फुले यांचे प्रत्यक्ष नाव न घेता पुढील संदर्भ देण्यात आला आहे:
` मुलींना शिक्षण देण्याची खूप इच्छा असलेल्या पुणे शहरातील एका तरुण सद्गृहस्थाला मिस फरार यांनी आनंदाने सल्ला आणि मार्गदर्शन पुरवले. मुलींच्या शाळा सुरु करण्याबाबत आणि या शाळांचे व्यवस्थापन करण्याबाबत फरार यांनी या तरुणाला मार्गदर्शन केले.
अहमदनगरहून पुण्याला परतल्यावर या तरुणाने हिंदू मुलींना शिक्षण देण्यासाठी तेथे शाळा सुरु केल्या. मुलींच्या या शाळांना स्थानिक लोकांनी तसेच काही सत्प्रवृत्त ब्रिटिश लोकांनीं मदत केली आणि या शाळांनी पुढील काही वर्षांत खूप प्रगती केली. ‘’
फरारबाईंच्या कबरीवर आम्ही फुले वाहिली, मेणबत्त्या लावल्या, मी स्वतः छाती आणि खांद्यावर कृसाची खूण करुन क्षणभर नतमस्तक झालो.
या समाधीच्या चिरा आजही शाबूत आहे पण तिथे कधी कुणी पणती लावली असेल याची शक्यता खूप कमी.
गेल्या दीडशे वर्षांत या अमेरिकन मिशनरीच्या चिरविश्रांतीच्या ठिकाणी कुणी आदरांजली किंवा फुले वाहिली असतील असे मला वाटत नाही..
फरारबाईंच्या चरित्राची आणि कार्याची माहिती देणारे त्यांचे पहिलेवहिले चरित्र दोन वर्षांपूर्वी मी लिहिले.
त्यांच्या छायाचित्राचा शोध मात्र मला लागलेला नाही.
आता फरारबाईंच्या समाधीचा शोध लागल्यानंतर त्यांच्या छायाचित्राचा शोध लागणे फार मुश्किल असेल असे मला आता वाटत नाही.
अमेरिकन मराठी मिशनच्या १८१३ च्या स्थापनेपासून त्यांचे अनेक अहवाल आज उपलब्ध आहेत.
फरार स्कुल्सच्या मुलींचा एक फोटो मला सापडला तसाच फरारबाईंचा फोटो कुठेतरी नक्की सापडेल अशी ठाम आशा आता निर्माण झाली आहे.
सावित्रीबाई आणि जोतिबा फुले यांना घडवण्यात फार मोठा हातभार असलेल्या या दुर्लक्षित महिलेला तिचे आदराचे स्थान मिळायलाच हवे.
सावित्रीबाई आणि जोतिबा फुले यांच्या चरित्रात महत्वाची भुमिका असणाऱ्या व्यक्ती, स्थळे आणि वास्तू यांना उजेडात आणायाला हवे.
त्यामुळे भारताचा सामाजिक इतिहास पुर्णतः बदलणाऱ्या फुले दाम्पत्याच्या चरित्रावर अधिक आणि नव्याने प्रकाशझोत टाकण्यात मदत होईल, जोतिबा आणि सावित्रीबाईंची चरित्रे अधिक परिपूर्ण होतील.
Camil Parkhe October 16 2026
